Έθιμα γάμου, από το πρωί ως τον τελευταίο χορό

Σε αυτόν τον οδηγό θα βρείτε τα έθιμα με τη σειρά της μέρας: τι σημαίνει το καθένα, πότε γίνεται και πόσο συνηθίζεται σήμερα. Όπου ένα έθιμο διαφέρει από τόπο σε τόπο, το λέμε. Μαζί θα βρείτε και μερικές σημειώσεις από τη δική μας θέση, πίσω από τον φακό.

Μυστήριο και έθιμα: η διαφορά

Το μυστήριο. Οι βέρες, τα στέφανα, το κοινό ποτήριο και ο χορός του Ησαΐα είναι μέρος της ακολουθίας του γάμου. Τα ορίζει η Εκκλησία και τα κάνει ο ιερέας.

Τα έθιμα. Το κρεβάτι, το ξύρισμα του γαμπρού, τα κουφέτα και ο χορός ανήκουν στις οικογένειες και στους τόπους, όχι στην Εκκλησία. Δεν είναι υποχρεωτικά, και σε πολλές πόλεις κάποια από αυτά σιγά σιγά ξεχνιούνται. Τα περισσότερα ζευγάρια κρατούν όσα αγαπούν και αφήνουν τα υπόλοιπα.

Πριν από τη μέρα του γάμου

Το στρώσιμο του κρεβατιού

Μία ή δύο μέρες πριν από τον γάμο, συγγενείς και φίλες μαζεύονται στο σπίτι του ζευγαριού και στρώνουν το νυφικό κρεβάτι. Το σκεπάζουν με ρύζι, ροδοπέταλα, κουφέτα και χρήματα. Σε πολλές οικογένειες κυλούν πάνω του κι ένα μωρό, ως ευχή για παιδιά. Σε κάποιες εκδοχές το κρεβάτι το στρώνουν ανύπαντρες κοπέλες. Συνήθως γίνεται με πολύ γέλιο και φασαρία.

Το πώς ακριβώς γίνεται διαφέρει πολύ από οικογένεια σε οικογένεια: άλλη βραδιά, άλλα πρόσωπα, άλλες λεπτομέρειες. Στις μεγάλες πόλεις γίνεται πια όλο και πιο σπάνια. Αν το κρεβάτι είναι σημαντικό για εσάς, ρωτήστε τις γιαγιάδες πώς γινόταν στον τόπο σας. Η δική τους εκδοχή είναι η σωστή για τον γάμο σας.

Πίσω από τον φακό Το κρεβάτι γίνεται σε εσωτερικό χώρο, συχνά βράδυ, άλλη μέρα από τον γάμο. Πρέπει να το συμφωνήσουμε από πριν και δεν γίνεται να το αυτοσχεδιάσουμε. Οι φωτογραφίες που μένουν είναι τα χέρια, τα πέταλα, τα χαρτονομίσματα και τα πρόσωπα των γιαγιάδων.

Η ημερομηνία

Η Εκκλησία δεν τελεί γάμους σε ορισμένες περιόδους του χρόνου. Συνήθως είναι η Σαρακοστή και η Μεγάλη Εβδομάδα, το πρώτο δεκαπενθήμερο του Αυγούστου, οι μέρες πριν από τα Χριστούγεννα και μερικές μεγάλες γιορτές. Το ακριβές ημερολόγιο ορίζει κάθε Μητρόπολη, οπότε ρωτήστε στην ενορία πριν κλείσετε κτήμα ή οτιδήποτε άλλο.

Το πρωί του γάμου

Δύο σπίτια, δύο προετοιμασίες

Κατά την παράδοση, η νύφη και ο γαμπρός ετοιμάζονται χωριστά, ο καθένας με τη δική του οικογένεια και τους φίλους του, και συναντιούνται στην εκκλησία. Ο γαμπρός φεύγει λίγο νωρίτερα, ώστε να είναι εκεί πριν φτάσει η νύφη.

Το ξύρισμα του γαμπρού

Στο σπίτι του γαμπρού, ο κουμπάρος τον ξυρίζει τελετουργικά, συνήθως με τους φίλους γύρω τους να βοηθούν με το πουκάμισο, τα μανικετόκουμπα και το σακάκι. Το έθιμο περιγράφεται ως σημάδι εμπιστοσύνης ανάμεσα στους δύο. Σήμερα, για τους περισσότερους γαμπρούς, είναι λίγες συμβολικές κινήσεις με το ξυράφι και όχι κανονικό ξύρισμα.

Πίσω από τον φακό Είναι μια σύντομη στιγμή, από κοντά, που τελειώνει γρήγορα. Πείτε μας αν θα γίνει και περίπου τι ώρα, για να είμαστε εκεί.

Μικρά έθιμα στο σπίτι της νύφης

Σε κάποιες οικογένειες γράφουν στη σόλα των παπουτσιών της νύφης τα ονόματα των ανύπαντρων φιλενάδων της. Όποια ονόματα έχουν σβηστεί ως το τέλος της βραδιάς, εκείνες λένε ότι θα παντρευτούν πρώτες. Άλλες βάζουν ένα κομμάτι ζάχαρη στο γάντι ή στο φόρεμα, για να είναι γλυκιά η ζωή της. Φεύγοντας, η νύφη ρίχνει μια ματιά πίσω, στο πατρικό της. Τίποτα από αυτά δεν γίνεται παντού.

Στην εκκλησία

Η άφιξη της νύφης

Οι καλεσμένοι μαζεύονται έξω από την εκκλησία. Ο γαμπρός περιμένει τη νύφη στην είσοδο, κρατώντας την ανθοδέσμη. Ο πατέρας της τη συνοδεύει ως την πόρτα, ο γαμπρός της δίνει τα λουλούδια, παίρνει το χέρι της από τον πατέρα της, και μπαίνουν μαζί στην εκκλησία. Πίσω τους ακολουθούν οι οικογένειες και οι καλεσμένοι.

Πίσω από τον φακό Η στιγμή στην πόρτα κρατά λίγα δευτερόλεπτα και γίνεται μία φορά. Πείτε μας περίπου πότε φτάνει το αυτοκίνητο της νύφης.

Ένα πρακτικό θέμα: στην Εκκλησία της Ελλάδος ο γάμος γίνεται κανονικά στον ενοριακό ναό. Για γάμο σε εξωκλήσι χρειάζεται άδεια του Μητροπολίτη, και τα ιδιωτικά παρεκκλήσια σε κτήματα ή ξενοδοχεία κατά κανόνα δεν επιτρέπονται. Ο κανόνας αυτός δεν ισχύει στην Κρήτη και στα Δωδεκάνησα, που υπάγονται σε άλλη εκκλησιαστική δικαιοδοσία. Αν έχετε στο μυαλό σας ένα γραφικό εκκλησάκι, ρωτήστε πριν το ερωτευτείτε. Δείτε και τις εκκλησίες για γάμο στην Πάτρα.

Το μυστήριο, σύντομα

Στον ορθόδοξο γάμο δεν λέγονται όρκοι. Η δέσμευση γίνεται με πράξεις και σύμβολα, σε δύο μέρη:

• Ο αρραβώνας. Ο ιερέας ευλογεί τις βέρες, που μπαίνουν στο δεξί χέρι, και ο κουμπάρος ή η κουμπάρα τις αλλάζει τρεις φορές ανάμεσα στο ζευγάρι.
• Η στέψη. Το ζευγάρι κρατά αναμμένες λαμπάδες και ο ιερέας ενώνει τα δεξιά τους χέρια, που μένουν ενωμένα ως το τέλος. Ακολουθούν τα στέφανα, δεμένα μεταξύ τους με κορδέλα, που ο κουμπάρος αλλάζει τρεις φορές πάνω από τα κεφάλια τους.
• Τα αναγνώσματα. Διαβάζονται ο Απόστολος από την επιστολή του Παύλου προς Εφεσίους και το Ευαγγέλιο του γάμου στην Κανά.
• Το κοινό ποτήριο. Μετά το «Πάτερ ημών», το ζευγάρι πίνει κρασί από το ίδιο ποτήρι, σημάδι ότι θα μοιράζεται τα πάντα στη ζωή.
• Ο χορός του Ησαΐα. Ο ιερέας, κρατώντας το Ευαγγέλιο, οδηγεί το ζευγάρι τρεις φορές γύρω από το τραπέζι, ενώ ψάλλεται το «Ησαΐα χόρευε».

Πολλά ζευγάρια κρατούν τα στέφανά τους σε στεφανοθήκη στο σπίτι. Για όλη την ακολουθία, βήμα βήμα, δείτε τον ορθόδοξο γάμο βήμα βήμα.

Το πάτημα στο «φοβήται τον άνδρα»

Στον Απόστολο, στη φράση «η δε γυνή ίνα φοβήται τον άνδρα», πολλές νύφες πατούν απαλά το πόδι του γαμπρού, και μερικές φορές ο γαμπρός προσπαθεί να προλάβει πρώτος. Οι καλεσμένοι συνήθως γελούν. Είναι λαϊκό αστείο, όχι μέρος του μυστηρίου. Αν θέλετε να το κάνετε, καλό είναι να το πείτε από πριν στον ιερέα.

Ο κουμπάρος και η κουμπάρα

Ο κουμπάρος (ή η κουμπάρα) είναι ο ανάδοχος του γάμου: αλλάζει τις βέρες και τα στέφανα, άρα παίρνει μέρος στο ίδιο το μυστήριο. Γι’ αυτό πρέπει να είναι ορθόδοξος χριστιανός. Φίλοι που δεν είναι ορθόδοξοι μπορούν να σταθούν δίπλα σας, αλλά δεν αλλάζουν βέρες και στέφανα. Κατά την παράδοση η σχέση κρατά και μετά τον γάμο, και κάποιες οικογένειες ζητούν από τον κουμπάρο να βαφτίσει και το πρώτο παιδί. Αυτό είναι οικογενειακό έθιμο, όχι κανόνας της Εκκλησίας.

Αν ο ένας από τους δύο δεν είναι ορθόδοξος

Η Εκκλησία της Ελλάδος επιτρέπει τον γάμο ορθόδοξου με χριστιανό άλλου δόγματος, για παράδειγμα καθολικό ή προτεστάντη, αρκεί να έχει βαπτιστεί στο όνομα της Αγίας Τριάδος. Χρειάζεται πιστοποιητικό βάπτισης και δήλωση ότι τα παιδιά θα βαπτιστούν και θα μεγαλώσουν ορθόδοξα. Αν γίνει τελετή και στην άλλη εκκλησία, ο ορθόδοξος γάμος πρέπει να είναι ο τελευταίος. Με μη χριστιανό η Εκκλησία δεν τελεί γάμο, εκτός αν βαπτιστεί.

Ο πολιτικός γάμος στο δημαρχείο είναι νομικά ισότιμος με τον θρησκευτικό, και από τον Φεβρουάριο του 2024 είναι ανοιχτός και σε ζευγάρια του ίδιου φύλου. Για τα δικαιολογητικά δείτε τον πολιτικό γάμο στην Πάτρα και την άδεια γάμου στην Πάτρα.

Μετά το μυστήριο

Ευχές, ρύζι και κουφέτα

Μετά το μυστήριο, το ζευγάρι στέκεται συνήθως μπροστά στην εκκλησία, συχνά με τους γονείς και τον κουμπάρο, και οι καλεσμένοι περνούν ένας ένας να ευχηθούν. Θα ακούσετε κυρίως «Να ζήσετε!» στο ζευγάρι, «Να σας ζήσουν!» στους γονείς και «Καλά στέφανα!» στους ανύπαντρους. Περισσότερες θα βρείτε στις ευχές για γάμο.

Καθώς φεύγει το ζευγάρι, οι καλεσμένοι ρίχνουν ρύζι, και κάποιες φορές ροδοπέταλα ή κουφέτα. Πολλές εκκλησίες το επιτρέπουν μόνο έξω από τον ναό, οπότε ρωτήστε πρώτα.

Πίσω από τον φακό Οι ευχές κρατούν πολύ και είναι γεμάτες αγκαλιές. Είναι και η ώρα που δύσκολα βρίσκεται χρόνος για οικογενειακές φωτογραφίες. Αν οι ομαδικές φωτογραφίες είναι σημαντικές για εσάς, φτιάξτε από πριν μια σύντομη λίστα.

Τα κουφέτα

Τα κουφέτα είναι η κλασική μπομπονιέρα του ελληνικού γάμου, τυλιγμένα σε τούλι ή σε μικρό κουτί. Μπαίνουν πάντα σε μονό αριθμό, συνήθως πέντε ή επτά, γιατί ο μονός αριθμός δεν μοιράζεται στα δύο, όπως δεν πρέπει να χωριστεί και το ζευγάρι. Λένε επίσης ότι μια ανύπαντρη κοπέλα που θα κοιμηθεί με κουφέτο του γάμου κάτω από το μαξιλάρι της θα δει στον ύπνο της αυτόν που θα παντρευτεί.

Στη δεξίωση

Οι πρώτοι χοροί

Το γλέντι ανοίγει συνήθως με τον χορό του ζευγαριού. Ακολουθούν οι γονείς, ο κουμπάρος και οι στενοί συγγενείς, συχνά σε συρτό ή άλλον παραδοσιακό χορό, και μετά η πίστα ανοίγει για όλους. Η μουσική και οι χοροί αλλάζουν πολύ από τόπο σε τόπο. Πολλά ζευγάρια ξεκινούν πια με έναν σύγχρονο πρώτο χορό και περνούν στα ελληνικά λίγο αργότερα.

Πίσω από τον φακό Οι πρώτοι χοροί δίνουν μερικές από τις πιο συγκινητικές φωτογραφίες της βραδιάς, γιατί στην πίστα βρίσκονται τρεις γενιές μαζί. Πείτε μας τη σειρά των χορών, για να μη χάσουμε κανέναν δικό σας άνθρωπο.

Τα χαρτονομίσματα στον χορό

Σε κάποιους τόπους οι καλεσμένοι καρφιτσώνουν ή χώνουν χαρτονομίσματα στα ρούχα του ζευγαριού ενώ χορεύει. Σήμερα το βλέπει κανείς πιο συχνά σε ελληνικούς γάμους στο εξωτερικό παρά στην Ελλάδα. Αν είναι έθιμο της οικογένειάς σας, είναι όμορφο. Αν όχι, κανείς δεν θα το περιμένει.

Το σπάσιμο πιάτων

Για πολλούς ξένους, τα σπασμένα πιάτα είναι η εικόνα της ελληνικής γιορτής. Στην πραγματικότητα ανήκουν περισσότερο στα μπουζούκια των δεκαετιών του ’60 και του ’70 παρά στον γάμο του χωριού. Το 1969 το σπάσιμο πιάτων απαγορεύτηκε στις ταβέρνες, και σήμερα είναι σπάνιο. Όπου γίνεται ακόμα, χρησιμοποιούνται συνήθως γύψινα πιάτα ή ρίχνουν λουλούδια. Αν το θέλετε, ρωτήστε πρώτα τον χώρο της δεξίωσης.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για τη δική σας μέρα

Δεν χρειάζεται να κρατήσετε όλα τα έθιμα, ούτε να τα ξέρετε όλα. Οι οικογένειες που τα ξέρουν θα τα φέρουν στον γάμο, και η υπόλοιπη μέρα μπορεί να είναι όπως τη θέλετε εσείς. Η συμβουλή μας είναι απλή: ρωτήστε τους γονείς και τις γιαγιάδες ποια έθιμα κράτησαν στους δικούς τους γάμους, πείτε στον ιερέα ό,τι σκοπεύετε να κάνετε στην εκκλησία, και δώστε στον φωτογράφο μια μικρή λίστα με τις στιγμές που σας ενδιαφέρουν. Για τη σειρά όλης της μέρας, δείτε το πρόγραμμα της ημέρας του γάμου.

Συχνές ερωτήσεις